حجاب و قانونمندى روابط زن و مرد در روايات اسلامى

پدیدآورنده:عباس رجبى ،

در روايات اسلامى، ضرورت پوشش زن مورد تأكيد قرار گرفته است. ضمن اشاره به اين روايات، به برخى از عناوينى كه در اين روايات درباره نحوه ارتباط زن و مرد با يكديگر است و در راستاى اهداف حجاب قرار دارد، اشاره مى‏شود:
كيفيت پوشش زن در كلام معصومين
در اين قسمت، رواياتى كه در ذيل آيات حجاب وارد شده و نيز رواياتى كه زنان را امر به پوشش مى‏كند، مى‏آيد:
فضيل‏بن يسار گويد: از امام صادق (عليه‏السلام) سوءال كردم، آيا آرنج‏هاى دست زن، بخشى از زينت اوست كه خداوند در قرآن فرموده: زنان زينت خود را آشكار نكنند مگر براى شوهرانشان؟ فرمود: بله و تمام بدن زن غير از صورت و دست‏ها تا مچ، از زينت او محسوب مى‏شود (كه بايد از نامحرم پوشيده شود) (فروع كافى، ج 5، ص 520).
امام صادق(عليه‏السلام)مى‏فرمايد: بر دخترى كه به سن بلوغ مى‏رسد، روزه و حجاب واجب است (وسايل‏الشيعه، ج 4، ص 409).
در روايتى رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) درباره عذاب زنان گناهكار در روز قيامت مى‏فرمايد: ...اما زنى كه به موى سرش آويزان بود به اين دليل بود كه مويش را از نامحرم نمى‏پوشاند(بحارالانوار، ج 100، ص 247).
امام صادق(عليه‏السلام)فرمود: براى زن مسلمان صحيح نيست روسرى و پيراهنش به گونه‏اى باشد كه او را نپوشاند (مستدرك الوسائل، ج 14، ص 255).
امام على(عليه‏السلام)فرمود: به راستى كه زن، شادى‏بخش زندگى است، هر كس كه او را به همسرى گرفت بايد بپوشاندش (غرر الحكم، حديث 16637).
عايشه گويد: روزى اسماء دختر ابوبكر در حالى‏كه لباس‏هاى نازكى بر تن داشت، نزد رسول خدا آمد. آن حضرت روى از او برگرداند و فرمود: اى اسماء، وقتى دختر به سن بلوغ رسيد نبايد از بدن او جز اين و اين (در حالى‏كه به صورت و دستش تا مچ اشاره مى‏كرد) ديده شود (سنن ابى‏داود، ج 4، ص 87).
نگاه به نامحرم
برخى روايات، افراد را از نگاه‏هاى شهوانى به غير همسر نهى مى‏كند:
از امام صادق (عليه‏السلام) نقل شده كه مى‏فرمودند: نگاه شهوانى به نامحرم تيرى از تيرهاى مسموم شيطان است، و چه بسا لحظه‏اى نگاه، باعث حسرتى طولانى مى‏شود (فروع كافى، ج5، ص 599).
در روايت ديگرى آمده: پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) زنان را از نگاه كردن به مردان نهى كرد (مستدرك‏الوسايل، ج14، ص289).
ام‏سلمه گويد: من و ميمونه نزد رسول خدا بوديم كه ابن‏امّ‏مكتوم نابينا بر ما وارد شد؛ و اين جريان بعد از واجب شدن حجاب بود. ايشان به ما فرمود: خود را از او پنهان كنيد. گفتيم: اى رسول خدا، او نابيناست و ما را نمى‏بيند. فرمود: آيا شما هم نابينا هستيد و او را نمى‏بينيد؟(وسايل الشيعه، ج 20، ص 222).
در روايت ديگرى آمده است: روزى در محضر رسول‏خدا در بقيع، زنى از روى مركب به زمين افتاد؛ حضرت براى اين‏كه نگاهش به بدن او نيفتد رويش را به طرف ديگر برگرداند. اصحاب گفتند: اى رسول خدا آن زن شلوار دارد (و پاهايش پوشيده است). حضرت سه مرتبه فرمود: خدايا زنانى را كه شلوار به تن مى‏كنند بيامرز؛ اى مردم شلوار بپوشيد كه بهتر شما را مى‏پوشاند و زنانتان را وقتى از خانه خارج مى‏شوند به وسيله پوشش شلوار از ديد نامحرم حفظ كنيد (مستدرك‏الوسايل، ج 3، ص 244).
آرايش كردن زن براى نامحرم
روايات، آرايش و زينت كردن زن براى مردان بيگانه را حرام مى‏داند:
رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) زنان را از آرايش براى غير شوهرشان نهى مى‏كرد و مى‏فرمود: هر كس چنين كند، خداوند حق دارد او را به آتش جهنم بسوزاند (منبع پيشين، ج 14، ص 280).
در روايتى، رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) درباره عذاب زنان گناهكار در روز قيامت مى‏فرمايد: ... اما زنى كه گوشت بدن خود را مى‏خورد، به اين خاطر بود كه بدنش را براى نامحرم آرايش مى‏كرد (بحارالانوار، ج 100، ص 247).
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) به زنى به نام حولاء فرمود: اى حولاء، زينت و آرايش خود را به غير همسرت نشان نده (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص 242).
لباس‏هايى كه براى زنان ممنوع است
روايات، پوشيدن لباس‏هاى مهيّج و فتنه‏انگيز را ممنوع مى‏كند:
امام على(عليه‏السلام)فرمود: رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) زن را از پوشيدن لباسى كه او را مشهور و انگشت‏نما كند و از زينت‏كردن به زيورآلاتى كه صدا ايجاد مى كند (و سبب جلب توجه نامحرم مى‏شود)، نهى كرد (منبع پيشين).
حكم بن مسكين گويد: سعيده و منّه خواهران محمدبن ابى عمير براى من نقل كردند كه ما بر امام صادق(عليه‏السلام) وارد شديم و پرسيديم: آيا جايز است زن به زيارت برادر مسلمانش برود؟ فرمود: بله . پرسيديم آيا مى‏تواند با او مصافحه كند؟ فرمود: از زير لباس مانعى ندارد.(در اين هنگام) يكى از آنها گفت: اين خواهر من به زيارت برادران مسلمانش مى‏رود؛ امام (به او) فرمود: وقتى به زيارت برادر مسلمانت مى‏روى لباس رنگارنگ (و جذّاب) نپوش (فروع كافى، ج 5، ص 526).
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله)فرمودند: حكايت زنى كه دامن‏كشان و آميخته به زينت، در بيرون خانه رفت و آمد مى‏كند، چون ظلمتى است در روز قيامت كه از خود نور ندارد (نهج الفصاحة، حديث 2721).
و نيز پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) در روايتى فرمود: هركس به همسرش اجازه دهد كه با لباس‏هاى نازك و مهيّج در بين انظار حاضر شود، خداوند او را به آتش جهنم مى‏افكند (بحارالانوار، ج100، ص242).
دست دادن (مصافحه) با نامحرم
روايات، لمس بدن زن نامحرم را جايز نمى‏داند كه ما براى نمونه به يك روايت اكتفا مى‏كنيم:
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) فرمودند: هر كس با زن نامحرمى دست بدهد، روز قيامت دست‏بسته مى‏آيد سپس به آتش افكنده مى‏شود (وسايل الشيعه، ج20، ص198).
اهل بيت(عليهم‏السلام)، الگوى حجاب
برخى روايات اهل بيت (عليهم‏السلام) را به عنوان الگوى عملى رعايت حجاب معرفى مى‏كند و نشان مى‏دهد كه آنان توجه زيادى به اين موضوع داشته‏اند:
عبدالله بن حسن به اسناد خود از پدران معصومش(عليهم‏السلام) روايت كرده است زمانى كه ابوبكر و عمر تصميم گرفتند از رسيدن فدك به حضرت فاطمه (عليهاالسلام) مانع شوند و اين خبر به آن حضرت رسيد، مقنعه بر سر پيچيدند (و محكم بستند) و چادر خود را بر تن كردند و همراه جماعتى از زنان خويشاوند و ياران خود آمدند، در حالى‏كه (بر اثر بلندى چادر) بر پايين و ذيل آن پا مى‏گذاشتند (مجمع البيان، ج 1، ص 253).
امام صادق از پدرش روايت مى‏كند (روزى) مرد نابينايى از فاطمه (عليهاالسلام) اجازه خواست تا بر او وارد شود. پس فاطمه خود را از او پنهان كرد. پيامبر از او پرسيد: چرا خود را از او پنهان مى‏كنى در حالى‏كه او تو را نمى‏بيند؟ فاطمه گفت: اگر چه او مرا نمى‏بيند، ولى من او را مى‏بينم و او مى‏تواند بوى مرا استشمام كند. پيامبر فرمود: گواهى مى‏دهم كه تو پاره تن من هستى (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص 189).
در روايتى ابن عباس گويد: بعد از نزول آيه 53 احزاب كه به مردان دستور مى‏داد با زنان پيامبر از پشت پرده صحبت كنند، على (عليه‏السلام) به منزل ام‏سلمه براى ديدار رسول خدا رفت و دقّ‏الباب كرد. پيامبر(صلى‏الله‏عليه‏وآله) كوبنده در را شناخت، ولى ام‏سلمه او را نشناخت. پيامبر به همسرش فرمود: برو و در را باز كن. ام‏سلمه گفت: مگر چه كسى پشت در است كه من بايد در را براى او باز كنم، مگر ديروز آيه نازل نشد كه با زنان پيامبر از پشت پرده صحبت كنيد؟ آيا من بايد با محاسن و زيبايى‏هايم جلوى او ظاهر شوم؟ رسول خدا از اين سخن ناراحت شد و فرمود: هر كس دستور پيامبر را اطاعت كند دستور خدا را اطاعت كرده است، بلند شو و در را باز كن، همانا پشت در، مردى است كه نه نادان است ونه سبك‏مغز و نه عجول، خدا و پيامبر را دوست دارد و خدا و پيامبر هم او را دوست دارند، هرگز در را باز نمى‏كند مگر آن كه تو آن قدر از او دور شوى كه صداى پايت شنيده نشود. ام‏سلمه به طرف در آمد در حالى‏كه سخنان پيامبر را درباره حضرت على تكرار مى‏كرد و در را باز كرد. پس امام(عليه‏السلام) آن قدر در آن جا مكث كرد تا اين كه ام‏سلمه از كنار در دور شد و وارد اتاقش گرديد. سپس امام وارد شد و بر رسول خدا سلام كرد. آنگاه ام‏سلمه او را شناخت (تفسير البرهان، ج6، ص299).
استعمال بوى خوش براى زن
روايات، استفاده زن از عطر و بوى خوش را در حضور نامحرم ممنوع مى‏كند:
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله)فرمودند: وقتى زنى براى كسى جز شوهر خود، بوى خوش به كار ببرد، مستحق آتش جهنم و سرزنش است (منبع پيشين، ص 36).
در حديث ديگرى فرمود: اگر زنى خود را معطر كند، پس بر نامحرمان بگذرد تا بوى او را دريابند، زناكار است (منبع پيشين، ص 34).
همچنين فرمود: هر زنى خود را معطر كند و از خانه خارج شود، مشمول لعنت الهى است تا وقتى به خانه برگردد (فروع كافى، ج 5، ص 518)
قرار گرفتن با نامحرم در جاى خلوت
روايات از خلوت كردن زن و مرد بيگانه با هم نهى مى‏كند:
رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله)فرمود: هر كس به خدا و روز قيامت ايمان دارد شب را در جايى نمى‏گذراند كه صداى تنفس زن نامحرم به گوشش برسد (وسايل‏الشيعه، ج 20، ص 185).
رسول‏خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) فرمود: از گفتگو با زنان بپرهيزيد كه هر وقت مردى با زنى خلوت كند، قصد او كند (نهج الفصاحه، ص202، حديث1004).
امام صادق (عليه‏السلام) فرمود: رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) از زنان بيعت گرفت كه هرگز با مردان بيگانه خلوت نكنند (فروع كافى، ج5، ص519).
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) در ضمن حديثى طولانى، به زنى به نام حولاء فرمود: اى حولاء بر زن حلال نيست پسرى را كه به حد بلوغ رسيده به منزلش بياورد و چشمش محو تماشاى او شود و نيز خود را در معرض ديد او قرار دهد و همراه او غذا بخورد و بياشامد، مگر آن‏كه آن پسر بر او محرم باشد و همسرش هم حاضر باشد (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص 242).
شوخى كردن با نامحرم
روايات از شوخى‏هاى زننده و سخنان و ملاقات‏هاى غيرضرورى زن و مرد نامحرم نهى مى‏كند:
هر كس با زنى غير همسر خود شوخى زننده كند خداوند (در قيامت) او را در برابر هر كلمه‏اى كه در دنيا با آن زن سخن گفته، هزار سال زندان مى‏كند (وسايل‏الشيعه، ج 20، ص 198).
حد سخن گفتن و ارتباط با نامحرم
در روايتى رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) زنان را نهى فرمود از اين كه در حضور نامحرم بيشتر از پنج كلمه (يا جمله) درباره مسائل ضرورى سخن بگويند (بحارالانوار،ج 100، ص 243).
همچنين در روايت ديگرى آمده است: ابوبصير گويد: در كوفه براى زنى قرآن مى‏خواندم، روزى با او مختصرى شوخى و مزاح كردم؛ پس از مدتى كه خدمت امام باقر (عليه‏السلام) رسيدم مرا مورد سرزنش قرار داد و فرمود: هر كس در خلوت مرتكب گناه شود خدا به او نظر رحمت نمى‏كند. (سپس فرمود:) به آن زن چه گفتى؟ من از خجالت صورتم را پوشاندم و توبه كردم. پس فرمود: ديگر چنين كارى را تكرار نكن. (بحارالانوار، ج 46، ص 247).
امام على(عليه‏السلام)فرمود: هر كس با دختران و پسران جوان شوخى كند (وبگو و بخند داشته باشد)، قطعاً به زنا دچار مى‏شود (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص 331).
امام صادق (عليه‏السلام) فرمود: رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) بر تمام زنان سلام مى‏كرد و آنان به سلام او پاسخ مى‏دادند و اميرالموءمنين(عليه‏السلام) نيز بر زنان سلام مى‏كرد ولى دوست نداشت بر زنان جوان سلام كند و مى‏فرمود: مى‏ترسم صداى آنان مرا خوش آيد و ضررى كه از اين جهت بر من وارد مى‏شود، بيش از ثوابى باشد كه از سلام كردن به آنان مى‏طلبم (فروع كافى، ج2، ص 648).
اميرالموءمنين (عليه‏السلام)فرمود: بر زنان سلام نكنيد و آنان را به غذا خوردن با خود دعوت نكنيد (منبع پيشين، ج5، ص534).
امام على(عليه‏السلام)فرمود: پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) زنان را از بلند صحبت‏كردن نهى مى‏كرد مگر آن كه ناچار باشند؛ و نيز مردان را از سلام‏كردن بر آنان نهى مى‏نمود (مستدرك‏الوسايل، ج14، ص280).
همانند شدن زن و مرد به يكديگر
برخى روايات، زن را و مرد را از شبيه شدن به يكديگر نهى مى‏كند، مثل:
جابر بن يزيد جعفى گويد: از امام محمد باقر(عليه‏السلام) شنيدم كه بارها مى‏فرمود: براى زن جايز نيست كه خود را (در پوشش) شبيه مردان كند، زيرا رسول خدا لعنت كرده است مردانى كه خود را شبيه زنان مى‏كنند و زنانى كه خود را شكل مردان در مى‏آورند (منبع پيشين، ج3، ص246).
در روايت ديگرى پيامبر فرمود: خدا زنان مردنما را لعنت كند (سنن ابى‏داود، حديث 4099).
تشويق به حيا و عفت
روايات، افراد را به داشتن عفت و حيا و غيرت تشويق مى‏كند:
امام باقر (عليه‏السلام) فرمود: بهترين زنان شما كسانى‏اند كه وقتى با شوهران‏شان خلوت مى‏كنند و لباس خود را در مى‏آورند، در انجام رفتارهاى جنسى خجالت نكشند، ولى وقتى در حضور ديگران‏اند، لباس و پوشش دارند و با حيا هستند. (تهذيب الاحكام، ج7، ص 399).
امام على (عليه‏السلام) به اهل عراق فرمود: اى اهل عراق، به من خبر رسيده كه زنان شما در كوچه و خيابان به مردان تنه مى‏زنند، آيا حيا نمى‏كنيد؟ آيا نسبت به زنانتان غيرت نداريد كه به بازارها مى‏روند و مزاحم مردان مى‏شوند؟ خدا لعنت كند مردى را كه غيرت ندارد (وسايل‏الشيعه، ج 20، ص 235).
رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله)هفت نفر را لعنت كرد كه يكى از آنها مردى است كه نسبت به پوشش و عفت همسرش بى‏توجه است (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص 291)
پيامبر خدا به اميرالموءمنين فرمود: اى على هر مردى از زنش اطاعت كند، خداوند او را به «صورت» داخل جهنم مى‏اندازد. امام على(عليه‏السلام) عرض كرد: در چه چيزى از زنش اطاعت كند؟ فرمود: به او اجازه دهد به جاهاى نامناسب برود ودر حضور نامحرمان لباس‏هاى نازك و بدن‏نما بپوشد (بحارالانوار، ج 100، ص 242).
اختلاط با نامحرم
در روايات، از رفت و آمد زن، خصوصاً زن جوان در جاهاى شلوغ و در انظار مردان بيگانه و نيز از اختلاط با نامحرم، نهى مى‏كند، هر چند به بهانه عبادت باشد:
از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) رسيده كه ايشان زنان را از رفت و آمد در وسط كوچه نهى مى‏كردند و مى‏فرمودند زنان هنگام راه رفتن از وسط كوچه راه نروند (بلكه از كنار آن راه بروند) (مستدرك‏الوسايل، ج 14، ص280).
امام صادق (عليه‏السلام) فرمود: بر زن جوان سزاوار نيست به تشييع جنازه رود و بر آن نماز بگزارد ، مگر آن كه زنى مسن و پير باشد (منبع پيشين، ج3، ص 243).
پيامبر خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله) فرمودند: بهترين مسجد زنان كنج خانه آنهاست (علل‏الشرايع، ج 1، ص 374).
امام صادق فرمود: بر زنان جايز نيست صداى خود را به لبيك بلند كنند و حجرالاسود را استلام نمايند به خانه كعبه وارد شوند و در سعى بين صفا و مروه، هروله (دويدن) كنند (فروع كافى، ج4، ص405).
فسادانگيز بودن بدحجابى
رواياتى كه بدحجابى و رعايت نكردن حريم بين زن مرد را سبب فساد اخلاق مى‏داند:
پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله) فرمود: زن اندامى شهوت انگيز دارد كه خانه‏اش پوشش آن است؛ اگر خود را نپوشاند همين كه از خانه خارج شد، شيطان او را احاطه مى‏كند (مجموعه ورّام، ج2، ص 119).
امام رضا (عليه‏السلام) فرمود: نگاه كردن به موى سر زنان چه شوهردار و چه بى‏شوهر حرام است، زيرا سبب برانگيخته شدن غريزه شهوت مردان مى‏شود و اين برانگيختگى آنان را به فساد و انجام كارهاى حرام و نازيبا مى‏كشاند؛ هم چنان كه نگاه كردن به قسمت‏هاى ديگر بدن زن نيز همين حكم را دارد (بحارالانوار، ج 101، ص 34).
سوتيترها
روزى اسماء دختر ابوبكر در حالى‏كه لباس‏هاى نازكى بر تن داشت، نزد رسول خدا آمد. آن حضرت روى از او برگرداند و فرمود: اى اسماء، وقتى دختر به سن بلوغ رسيد نبايد از بدن او جز اين و اين (در حالى‏كه به صورت و دستش تا مچ اشاره مى‏كرد) ديده شود
بر زن حلال نيست پسرى را كه به حد بلوغ رسيده به منزلش بياورد و چشمش محو تماشاى او شود و نيز خود را در معرض ديد او قرار دهد و همراه او غذا بخورد و بياشامد، مگر آن‏كه آن پسر بر او محرم باشد و همسرش هم حاضر باشد
اى اهل عراق، به من خبر رسيده كه زنان شما در كوچه و خيابان به مردان تنه مى‏زنند، آيا حيا نمى‏كنيد؟ آيا نسبت به زنانتان غيرت نداريد كه به بازارها مى‏روند و مزاحم مردان مى‏شوند؟ خدا لعنت كند مردى را كه غيرت ندارد